Halk Edebiyatı Dergisi İnternet Sitesi
Hiciv (satire), bir kişiyi, bir olayı veya toplumun aksak yönlerini iğneleyici, alaycı ve bazen de sert bir dille eleştiren edebi bir tutumdur.
Hicvin etimolojisi incelendiğinde, Batı dillerindeki karşılığı olan “satire” kelimesi, Latincedeki “çeşitli meyvelerle dolu bir kap” anlamına gelen “satura”sözcüğünden türediğini görmekteyiz.Arapçada ise “hecv” veya “hica” kökünden gelmekte olup “birini şiir yoluyla gülünç duruma düşürmek, yermek” anlamlarını taşımaktadır.
Hiciv sanatının ilk örneklerine baktığımızda, batı edebiyatında bu türün temellerini M.Ö. 200 yıllarında Romalı şair Ennius atmış, türün iğneleyici ve alaylı kimliğini ise asıl olarak Romalı Luculius kazandırmıştır.
Batı geleneğinde hiciv genellikle toplumsal bir fonksiyon üstlenerek yanlış adetleri zarafetle eleştirirken; Doğu edebiyatlarında daha çok kişisel husumetlerin, kinin ve bazen müstehcen ifadelerin dile getirildiği bir tür olarak görülmüştür.
Türk edebiyatında hiciv, İslamiyet’in etkisi ve kullanılan kaba ifadeler nedeniyle başlangıçta pek hoş karşılanmamıştır. 14. ve 15. Yüzyıl ilk örnekleri Risâletü’n-Nushiyye ve Garibnâme gibi didaktik yani eğitici eserlerde görülür.
16. Yüzyıla gelince Lâmiî Çelebi ve Taşlıcalı Yahya gibi isimlerle bir hiciv geleneği oluşmaya başlamıştır.17. Yüzyıl, Hicvin “altın çağı” veya zirvesi olarak kabul edilir. Bu dönemde türün en büyük temsilcisi Nef’î ortaya çıkmıştır.
Hicvin ağır cezalar getirebilmesi nedeniyle birçok şair, hiciv yazarken asıl mahlasını kullanmamaya veya hicivci kimliğini gizli tutmaya çalışmıştır.
Türk edebiyatı tarihinde hicivleri nedeniyle idam edilen en meşhur isim Nef’î’dir.
Nef’î, devlet adamları aleyhine yazdığı çok sert ve iğneleyici hicviyeler nedeniyle hedef haline gelmiştir .Dönemin siyasi yapısında padişaha veya yüksek makamdaki devlet adamlarına dil uzatmak büyük bir risk taşıyordu. Nef’î, hicvettiği devlet adamlarının kendisinden intikam alma isteği ve bu yöndeki baskıları sonucunda, Padişah IV. Murad’ın emriyle boğularak öldürülmüştür. Onun ölümü, Osmanlı’da devlet adamları ile “heccav” (hiciv yazan) arasındaki çatışmanın en trajik örneğidir.
Günümüzde özellikle geçmişe veya şimdiye dair otoritelerin yaptıkları eylemler konusunda stand up denilen gösterilerde hiciv sanatına sıklıkla rastlamaktayız. Lakin hicv sanatının güldürürken düşündüren tarafına alışkın olmayan bireylerin, sosyal medyada önlerine düşen videolarda, bunlara aşırı tepki gösterdiğini gözlemlemekteyiz. Nasıl ki zamanında hicv yazan Nefi gibi isimler düşman gibi işaret edilerek cezalandırılmış ise bugün de sosyal medya üzerinden oluşturulan linç kültürüne şahit olmaktayız. Halbuki tarih ve edebiyat alanında sanatsal bakış açısı kazanmış insanlar için mizah olarak kabul edilip, gülerek geçilmesi gereken kişi, olay veya oluşumlar, maalesef bu bakış açısına sahip olmayan insanlar tarafından, anlaşılmamaktadır. 21. yüzyılda her alanda, özellikle teknoloji alanında bu kadar gelişmişken, insanların eleştirel, sorgulayan, farklı perspektiflerden bakabilme kabiliyeti edinmeleri konusunda daha ileride olmalıydık. Aslında gösterilen tepkiler, hicv sanatını icra eden kişinin ne kadar başarılı olduğunu göstermektedir. Her ne kadar bu alanda başarı gösterse de günümüzün haz ve hız çağı olduğu kabul edilirse, insanlar özellikle edebiyat ve gösteri sanatları konusunda ilmi bir bilgiye sahip olmadıklarından, maalesef linç kültürü konforunu tercih edebiliyorlar. Belki de bu bu konuda sosyal medya araçları kullanılarak bilgilendirme amaçlı gönderiler, videolar ve içerikler oluşturulmalıdır. Çünkü nihayetinde insan bilmediğine tepkili, anlamadığına öfkelidir. Kendisini geliştirmek yerine saldırmanın daha kolay olduğunu hesaba katarsak, bu alanda çalışma yapanlara çok iş düşüyor gibi görünmekte…
Türkan Beyaz
Nisan,2026
Kaynakça
* **Baypınar, Y.** “Hiciv Kavramı Üzerine Bir İnceleme”.
* **Taşdemir, İ.** “Klasik Türk Edebiyatında Hiciv Literatürü”, *ASEAD*, 2019.
* **Yıldız, F.** “Hiciv Oklarına Çekilen Kılıç: Nefî’nin Ölümü”, *Acta Turcica*, 2011.
