Halk Edebiyatı Dergisi İnternet Sitesi
Yazılarımı takip edenler bilir, yeni bir seriye başladım. Bu seride ele aldığım ilk üç isim “19. Yüzyılın İlk Yarısı” yani Tanzimat’a hazırlık dönemi kuşağından geliyor. Amacım o günden başlayarak edebiyat alanında çalışmalar yapan isimleri biraz daha yakından tanımak ve bugün bizlere katacağı fikirleri üzerinde biraz da olsa düşünmeyi sağlamaktır. Neticede insan farklı düşünürleri okudukça, farklı kalemlerin izini sürdükçe, dünü, bugünü ve yarını daha iyi anlamlandıracaktır diye tahmin ediyorum.
İlk kaleme aldığım isim Sürûrî’ydi; onu önemli kılan, ebced hesabıyla tarih düşürme sanatındaki eşsiz ustalığıydı. Eserleri: Dîvân (Neşât-engîz — 30 yıllık şiirlerinin toplandığı divanı), Hezliyyât (mizahi/hicivli şiirleri) ve Sürûrî Mecmûası (~2000 tarih manzumesi).
Hemen ardından Keçecizâde İzzet Molla‘yı yazdım; onu öne çıkaran, sürgün hayatını neredeyse bir anı-roman tarzında, gerçekçi tasvirlerle anlatmasıydı. Eserleri: Mihnet-Keşân (Keşân sürgününü anlatan anı-mesnevisi) ve Gülşen-i Aşk (Şeyh Galib’in Hüsn ü Aşk’ına nazire, Mevlevîlik felsefesi).
Sonra Leylâ Hanım’a geçtim. Tanzimat öncesinde bir kadının divan yazabilmiş, kendi varlığını kalemiyle savunabilmiş olması, elbette dikkate değerdi. Tek eseri Dîvân’ıydı (2534 beyit; beşerî aşk ve rindâne bakış temalı).
Sıra, Bayburtlu Zihnî‘ye geldi. “19. Asrın İlk Yarısı” kuşağı içinde yer alıyor ama diğer üç isimden farklı olarak, 19. yüzyılın tamamına yayılan bir hayat sürmüştür. Hem Tanzimat öncesini hem de Tanzimat’ın ilk dönemini bizzat görmüştür. Bu yüzden onu, serideki bir geçiş figürü olarak konumlandırabileceğimizi düşünüyorum.
Şimdi gelin, ona yakından bakalım.
Asıl adı Mehmed Emin’dir; babası Hacı Osman Efendi. 1797’de Bayburt’ta doğmuştur (bazı kaynaklarda 1798, ölüm tarihi de bazı kaynaklarda 1859 bazılarında 1860 olarak geçer , kesin tarihler tartışmalıdır). İlk eğitimine Bayburt’ta başlamış, ardından Erzurum ve Trabzon medreselerinde okuyarak ileri düzeyde Arapça ve Farsça öğrenmiştir.
Yirmili yaşlarında (1815 civarı) İstanbul’a giderek Dîvân-ı Hümâyun Kalemi’nde kâtiplik görevine başlamış, devrin ileri gelenlerine sunduğu kasideler sayesinde bu göreve yükselmiştir. 1828’de Ruslar Bayburt’u işgal edince şehre dönmüş ve yıkımı bizzat görmüştür ve onun en ünlü şiirinin doğduğu an olacaktır. 1834’te hacca gitmiş, dönüşte Mısır’a uğramıştır. Sonraki yıllarda Hopa, Karaağaç, Of gibi yerlerde kaza müdürlüğü yapmış; 1840’ta Akkâ’ya giden Osmanlı donanmasında bizzat bulunmuş, Sinop Deniz Felaketi’ni (1853) de yakın bir tanık olarak yaşamıştır. 1859’da, memleketine dönerken yolda hastalanıp Trabzon yakınındaki Holasa köyünde vefat etmiştir. İki kez evlenmiş, ilk eşinden Ahmed Revâyî adında bir oğlu olmuştur (kendisi de hoca ve şairdir).
Zihnî, hem klasik divan şiirinde (aruz) hem halk şiirinde (hece) yazan, ikisinin en çok iç içe girdiği bir isimdir. Kaynaklar bugün bile “klasik bir şair mi, halk şairi mi” tartışmasının sürdüğünü belirtir.
Kendisi bütün hayatı boyunca divan şairi olmayı istemiş, aruzla yazdığı şiirleri bir divan oluşturacak kadar çoktur (ölümünden sonra oğlu tarafından Divan-ı Zihnî adıyla 1876’da yayımlanmıştır). Batılılaşma etkisiyle divan şiiri gözden düşünce onun bu çabası “boşa gitmiştir.” Çok enteresandır, onu bugün ölümsüz kılan ise, az sayıdaki hece vezniyle yazdığı halk şiirleridir. Özellikle “Vardım ki yurdundan ayağ götürmüş” mısrasıyla başlayan koşması.
Tanpınar, Zihnî’nin bu koşmasında aruz ve hece geleneklerinin zevkini birleştiren ilk tecrübe olduğunu söyler. Yani o, iki ayrı edebiyat dünyasını (klasik/halk) aynı şiirde buluşturan öncü bir isimdir diyebiliriz.
Yaşadığı büyük tarihi olaylara (1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı, 1840 Akkâ Seferi, 1853 Sinop Felaketi) bizzat tanıklık ederek bunları destan formunda kaleme almıştır. Bu durum, onu, “tarihin tanığı bir şair” yapan özelliktir.
Bayburtlu Zihnî’nin üç temel eseri vardır:
1) Divan-ı Zihnî : Aruz vezniyle yazdığı şiirlerini içerir. Kendisi sağlığında bu divanı tertip edip 1839’da bizzat saraya sunmuştur. Bu, dönemin halk ozanları arasında oldukça nadir görülen bir davranıştır. Ölümünden sonra oğlu Ahmed Revâyî tarafından 1876’da (1293) yayımlanmıştır.
2) Sergüzeştnâme-i Zihnî : Şairin başından geçen olayları, şiir, yergi ve destanlar biçiminde anlattığı eseridir. İçinde üç büyük tarihi destan bulunur.
Hart Destanı (1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı ve Bayburt’un işgali)
Akkâ Destanı (1840, Mehmet Ali Paşa isyanının bastırılması)
Sinop Destanı (1853 Sinop Deniz Felaketi). Ünlü koşması da bu eserin içinde yer alır.
Sergüzeştnâme’deki manzum parçaların bir kısmı hece, bir kısmı aruz ölçüsüyle yazılmıştır, karma bir yapı.(“siyasi hiciv içeren mesneviler” kategorisinde).
3) Kitâb-ı Hikâye-i Garibe : Mensur (düzyazı) ve manzum parçaların bir arada kullanıldığı bir eser; hemşehrisi Bayburt beylerinden Abdullah Bey’in hayatını konu alır.
Bu tür karma (mensur-manzum) eserler, Tanzimat romanına geçişte bir basamak/köprü olarak değerlendirilir çünkü gerçek kişiler, gerçekçi tasvirler ve diyalog içerirler.
Zihnî’nin üslubunda en dikkat çekici şey, iki farklı edebiyat geleneğinin bir aradalığıdır. Aruzla yazarken klasik divan şiirinin ağır, sanatlı diline başvurur; hece ile yazdığında ise halk şiirinin sade, içten söyleyişine geçer. Ama en usta olduğu nokta, ikisini aynı şiirde harmanlamasıdır. Halk şiirinin sade duygusuna, divan şiirinden getirdiği zengin kafiye ve mazmun bilgisini katmıştır.
Bunu en net gördüğümüz eser, ünlü koşmasıdır:
Vardım ki yurdundan ayağ götürmüş,
Yavru gitmiş, ıssız kalmış otağı.
Câmlar şikest olmuş, meyler dökülmüş,
Sâkîler meclisten çekmiş ayağı.
Kangı dağda bulsam ben o marâlı,
Kangı yerde görsem çeşm-i gazâlı,
Avcılardan kaçmış, ceylan misâli,
Göçmüş dağdan dağa, yoktur durağı.
Zihnî dehr elinden her zamân ağlar,
Sordum ki, bağ ağlar, bâğbân ağlar.
Sümbüller perişân, güller kan ağlar.
Şeydâ bülbül terk edeli bu bâğı.
Günümüz Türkçesi (özet): “Vardığımda, yurdundan ayak çekmiş (terk edilmiş); yavru gitmiş, çadırı ıssız kalmış. Kadehler kırılmış, şaraplar dökülmüş; sakiler meclisi terk etmiş. O ceylan gözlü güzelleri hangi dağda bulurum? Avcılardan kaçan ceylanlar gibi dağdan dağa göçmüşler, duracak yerleri yok. Zihnî zamanın elinden hep ağlar; sordum, bahçe de ağlıyor, bahçıvan da. Güller kan ağlıyor, çünkü o çılgın âşık bülbül bu bahçeyi terk etti.”
Teknik not (Karabey, 2007): Şiir, halk şiirinin 11’li hece vezniyle (6+5 durak) yazılmıştır, ama kafiye düzeninde divan şiirine özgü “zengin kafiye” kullanılmıştır. Halk şiirinde daha çok yarım kafiye tercih edilirken, Zihnî burada klasik şiirden getirdiği tecrübeyle daha gelişmiş bir kafiye örgüsü kurar. Nazım şekli koşma, ama muhteva olarak tür ağıttır. Ağıt kişi için değil, bir şehir için yakılmıştır, ki bu da nadir görülen bir yaklaşımdır.
Şair, görünüşte bir aşk/ayrılık şiiri gibi yazar (sevgilinin terk ettiği bir yer, ceylan gözlü güzeller, bülbül-gül mazmunu) ama aslında Bayburt’un Rus işgali sonrası harabeye dönüşünü anlatıyordur. Yer ve tarih hiç belirtilmediği için şiir, tarihi bir belge olmaktan çıkıp evrensel bir ağıt hâline gelir
Bayburtlu Zihnî’yi bugün okumamız gereken en önemli sebeplerden biri, şiirlerinin tarihsel bir arşiv özelliği taşımasıdır. Elbette bir şairin/yazarın görevi tarihe belge bırakmak değildir. Neticede bu, sanat için zorunlu bir şey değil. Onun bu tarzı, Zihnî’nin şiir anlayışından kaynaklanır.
Zihnî’nin şiirleri, 1828-29 Osmanlı-Rus Savaşı’nı, 1840 Akkâ Seferi’ni, 1853 Sinop Deniz Felaketi’ni bize o günü yaşayan, orada bulunan, acıyı hisseden bir insanın gözünden anlatı olarak sunuyor. “Vardım ki yurdundan ayağ götürmüş” dediğinde, harabeye dönmüş şehri, terk edilmiş evleri, susmuş meclisleri hissediyoruz. Bu, resmi tarihin veremeyeceği bir şey diye düşünüyorum.
Ayrıca, her tarihi olayın şiirlerinde halkın da içinde bulunduğu hüznü, derinliği, çektiği acıları bize aktarması, bizi de yaşanan acıların tanığı hâline getiriyor. Bugün; Gazze, Myanmar, Uygur ve isimlerini bile bilmediğimiz birçok yerde haksız yere savaş içinde yaşayan insanlar var. Birileri acı çekiyor, bunlar dünyanın gözü önünde olurken, bizim geçmişte çektiklerimiz de aslında dün gibi. Bu acıların tanıkları, şiirlerin satırlarında yaşamaya devam ediyor. Bugün kaleme aldığımız şeyler de o insanlar unutulmasın diye değil mi? Yada bir nebze olsun içimizdeki acıyı paylaşma, bizden taşan bu kırgınlık, kızgınlık, öfke halini içimizden söküp atma yolu değil mi?
Eğer bizler okuduğumuz şeylerden bir pay çıkarmazsak, derinleşmezsek, üzerine düşünmezsek ya da yazılanları unutursak, o insanları kim anacak? Ya da yarın bizler ne hâlde olacağız?
İşte tam bu yüzden, edebiyat bazen tarihten daha güçlü tanık haline gelir. Hissettirir. Yaşatır. O anı beraber kucaklar. Geçmişle ve şimdi ile birbirine sarılır. Çünkü insan kenara not edilen savaş tarihlerinin içinde herhangi bir nesne değildir. İnsan yaşar, mutlu olur, üzülür, acı çeker yani vardır ve tüm bunları yani varlığına ancak onun duygularını hissettiğimizde şahit olabiliriz. İsimlerini aklımızda tutarız ve ancak onları yaşadıkları bu duygularla sarıp sarmaladığımızda yaşatırız . Edebiyatın yaptığı budur. Tarihsel bir perspektiften ziyade insani bir perspektiften geçmişi bugüne taşır.
Türkan Beyaz
Temmuz 2026
Yalova
Kaynakça
Karabey, Turgut (2007). “Bayburtlu Zihnî’nin (1797–1859) Meşhur Bir Koşmasına Tahlili Bir Bakış”. Millî Folklor, Yıl 19, Sayı 76, s. 65-69.
Atnur, Gülhan (2017). “Tarihin Tanığı Bir Şair: Bayburtlu Zihni”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi (GSED), Sayı 38, s. 197-216.
Anadolu Üniversitesi, Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatı I (EDB203U), Açıköğretim Fakültesi ders kitabı.
Sakaoğlu, Saim (1988). Bayburtlu Zihnî. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
